Het bewogen leven van juwelenliefhebber Filips de Stoute

Het jaar 2004 was voor nostalgische koningsliefhebbers een belangrijk jaar. Zo herdachten het Musée des Beaux Arts van Dijon en het Cleveland Museum of Art met een schitterende tentoonstelling de 600ste verjaardag van de dood van Filips de Stoute. De broer van de Franse Koning Charles V wist als graaf van Vlaanderen de relatie met aartsvijand Engeland te stabiliseren en stimuleerde anderzijds ook de kunst aan het hof van Bourgondië. Hij stond bekend als een groot liefhebber van juwelen.

Filips de Stoute (Philippe le Hardi) werd geboren op 17 januari 1342 als jongste zoon van de Franse Koning Jan II de Goede van het prestigieuze Huis Valois. Hij dankt zijn bijnaam (die hij met de nodige trots droeg) aan zijn leeuwenmoed tijdens de Slag bij Poitiers in 1356 in de Honderdjarige Oorlog waar hij als 14-jarige knaap samen met zijn vader Koning Jan door de Engelsen werd gevangen genomen. Op het slagveld in Poitiers verdedigde hij zelfs zijn vader en achteraf werd hij ook door zijn vijanden geloofd om zijn moed.
Bij het overlijden van Jan de Goede in 1364 kwam Filips als jongste koningszoon niet in aanmerking voor de troon. Zo werd zijn broer Charles V (“Karel de Wijze”) de nieuwe vorst, en hij toonde zich een toegewijde helper die voor zijn inzet werd beloond. Zo werd hem in 1363 het Franse hertogdom Bourgondië toegewezen.. In 1369 kwam het in Gent tot een verstandshuwelijk met Margaretha, dochter van de Vlaamse graaf Lodewijk van Male.
Charles V zou in 1380 overlijden. Van 1380 tot 1388 was Filips de centrale figuur in het regentschap dat het bestuur van Frankrijk uitoefende tijdens de minderjarigheid van Charles VI, zoon van Charles V.

Wraak voor smadelijke nederlaag

In deze periode zette Filips in 1382 een Frans leger neer om in de Slag bij Westrozebeke de Vlaamse opstand geleid door Filips van Artevelde tegen zijn schoonvader Lodewijk van Male neer te slaan. Meteen een bloedige revanche voor de Guldensporenslag in 1302 waar een Vlaams volksleger de fiere Franse edelen in de modder van de Groeningebeek had verslagen.
Bij het overlijden van Lodewijk van Male werd Filips graaf van Vlaanderen. Hij werd ook markies van Antwerpen en Mechelen, en voerde eveneens het bewind in Artesië, Nevers en Rethel. Meteen werd de basis gelegd voor wat het Bourgondische Rijk zou worden, een gebied dat zich uitstrekte van Midden-Frankrijk tot de Noordzee.
Nog was de expansiedrang van Filips niet gestild. Ook via diplomatieke weg probeerde hij zijn gezag nog verder uit te breiden. Een beproefde methode was het huwelijk, en Filips wist voor zijn kinderen geschikte partners te vinden die voor een aanzienlijke versterking van zijn positie zouden zorgen.
Zo trouwden zijn kinderen Margaretha en Jan in 1385 tijdens het zogenaamde ‘dubbelhuwelijk van Kamerijk’ met Willem en Margaretha, de kinderen van Albrecht van Beieren, tevens graaf van Holland, Zeeland en Henegouwen. En vijf jaar later overtuigde hij de kinderloze hertogin van Brabant om haar hertogdom af te staan aan haar nicht Margaretha van Male, de vrouw van Filips.

Verdeel en heers

De volgende jaren concentreerde Filips zich op het goed bestuur van al deze gebieden. Zo paste hij de typische verdeel en heers politiek van de Romeinen toe. Dat hield in dat hij de plaatselijke bestuursinstellingen liet bestaan en zelfs steunde, maar op voorwaarde dat ze zich aan zijn centraal geleide regeringsorganen onderwierpen.
Zo benoemde hij in 1385 voor het dagelijks bestuur Jean Canard tot kanselier, een trouwe vazal die als zijn rechterhand zou fungeren. Een jaar later richtte hij in Rijsel (voor de noordelijke gebieden) en Dijon (voor de zuidelijke gebieden) een rekenkamer op die de financiële administratie zou verzorgen. Hier was eveneens de raadkamer gevestigd, een soort Hof van Beroep dat vonnissen uit de plaatselijke rechtbanken van de diverse rechtbanken kon evalueren en eventueel vernietigen.
Het is dus niet toevallig dat in Dijon een grootscheepse tentoonstelling aan het leven van Filips gewijd wordt. De expositie legt de klemtoon op de kunst die in deze periode werd gestimuleerd. Filips hield immers van pracht en praal en mag als de pionier van het weelderige Bourgondische hofleven bestempeld worden. Zijn bibliotheek was en is vermaard omwille van de vele prachtige handschriften.

Regentschap

In 1392 werd Filips’ neef Charles VI krankzinnig en drong een krachtdadig beleid zich op. De vijanden van Frankrijk, Engeland voorop, kwamen immers in de verleiding om toe te slaan nu het land tijdelijk verzwakt leek. Filips nam opnieuw het regentschap op zich en toonde zich meteen een geslepen diplomaat en politicus.
Zo was hij ervoor beducht om de gespannen situatie met Engeland tot een oorlog te laten escaleren. Daar had hij trouwens vooral een economische reden voor. Als graaf van Vlaanderen wilde hij vooral de relatie met Engeland warm houden. Vlaanderen was voor zijn wolexport afhankelijk van Engeland, en hij sloot dan ook een overeenkomst waarbij het handelsverkeer tussen Engeland en Vlaanderen werd toegestaan.
In de volgende jaren zou een strijd om de Franse kroon ontstaan. Filips nam de feitelijke macht waar, maar in de figuur van zijn zoon Jan zonder Vrees (Jean sans Peur) had hij al een opvolger voor zijn broer in gedachten. Jan werd geboren in 1371 en verdiende zijn erenaam in de kruistocht die hij in 1396 tegen de Turken leidde. Hij werd gevangengenomen en na betaling van een aanzienlijke som losgeld door zijn vader weer vrijgelaten.
Bij het overlijden van Filips in 1404 brandde de strijd om de troon pas goed los. Louis d’Orléans, zoon van Charles VI, was de voornaamste kandidaat, maar Jan zonder Vrees had het niet zo begrepen. Hij liet Louis vermoorden en moest nu de voorstanders van Louis en de koning, de zogenaamde Armagnacs, trotseren. Deze bittere strijd tussen de Armagnacs en de Bourguignons mondde uit in een bloederige burgeroorlog die pas met de dood van Jan zonder Vrees in 1419 werd beëindigd.

Liefhebber van juwelen

Als tegenwicht voor al dat bloed stond Filips bekend als een liefhebber van juwelen en sieraden en overlaadde hij de vrouwen uit zijn omgeving met de prachtigste ringen, armbanden, halskettingen en colliers.